Start › Film
Film

Kodeks Haysa w praktyce. Zobacz, jak cenzura moralna kształtowała filmy złotej ery Hollywood.

Kodeks Haysa w praktyce. Zobacz, jak cenzura moralna kształtowała filmy złotej ery Hollywood.

Kodeks Haysa, oficjalnie znany jako Motion Picture Production Code, był rygorystycznym zbiorem zasad moralnych, który w latach 1934–1968 dyktował, co wolno pokazywać w amerykańskich filmach. Powstał jako narzędzie branżowej autocenzury, mające uchronić wielkie wytwórnie przed bojkotem widowni i państwowymi restrykcjami. To właśnie on wymusił na twórcach złotej ery Hollywood stosowanie subtelnych metafor i niedopowiedzeń w miejsce otwartej nagości, przemocy czy krytyki politycznej.

Skąd wziął się Kodeks Haysa i dlaczego wprowadzono cenzurę?

Wbrew obiegowej opinii, to nie przełom lat 20. i 30. zapoczątkował dyskusję o moralności w Hollywood. Seria głośnych skandali obyczajowych, na czele z procesem komika Roscoe „Fatty'ego” Arbuckle’a oskarżonego o gwałt i zabójstwo, wstrząsnęła opinią publiczną już w 1921 roku. W odpowiedzi na realną groźbę wprowadzenia państwowej cenzury, branża filmowa w 1922 roku powołała stowarzyszenie Motion Picture Producers and Distributors of America (MPPDA). Na jego czele stanął Will H. Hays, były dyrektor generalny poczty. Choć dokument nosi jego nazwisko, rzeczywistymi autorami spisanego w latach 1929–1930 Kodeksu Produkcyjnego byli jezuita ojciec Daniel A. Lord oraz katolicki wydawca branżowy Martin Quigley, którzy oparli go na katolickiej teologii moralnej.

MPPDA oficjalnie przyjęło Kodeks 31 marca 1930 roku, jednak przez pierwsze cztery lata pozostawał on martwą literą prawa. Okres ten, znany jako era Pre-Code (1930–1934), charakteryzował się niespotykaną śmiałością obyczajową. Na ekranach królowały wyemancypowane bohaterki, aluzje seksualne i przemoc, czego przykładem były filmy z Mae West czy produkcja Baby Face z 1933 roku. Sytuacja zmieniła się drastycznie na przełomie lat 1933 i 1934, gdy powołano Katolicką Ligę Przyzwoitości (National Legion of Decency). Realna groźba ogólnokrajowego bojkotu kin przez miliony wiernych mogła doprowadzić wytwórnie do bankructwa w dobie Wielkiego Kryzysu. Szefowie studiów musieli zacząć bezwzględnie egzekwować własne przepisy.

Jak działało biuro PCA i system kar?

1 lipca 1934 roku utworzono Production Code Administration (PCA), na którego czele stanął Joseph I. Breen. Przez kolejne dwie dekady to on decydował o ostatecznym kształcie hollywoodzkich produkcji. Cenzorzy z biura Breena nie oceniali wyłącznie gotowych taśm. W ramach procedury tzw. „Breeningu” weryfikowali treatmenty, kolejne wersje scenariuszy, projekty kostiumów, a nawet teksty piosenek jeszcze przed włączeniem kamer.

System opierał się na surowych sankcjach finansowych i dystrybucyjnych. Wytwórnie zrzeszone w MPPDA zobowiązały się do niepokazywania filmów bez pieczęci PCA (Seal of Approval), umieszczanej na początku każdej kopii. Za dystrybucję filmu bez tego certyfikatu groziła kara w wysokości 25 000 dolarów, a zrzeszone sieci kin po prostu odmawiały projekcji niezatwierdzonych tytułów.

Czego zakazywał Kodeks Produkcyjny? Główne zasady i mity

Fundament Kodeksu tworzyły trzy Naczelne Zasady (General Principles): zakaz obniżania standardów moralnych widzów, nakaz prezentowania właściwych wzorców życia oraz zakaz podważania autorytetu prawa boskiego, naturalnego i ludzkiego. Kluczowa była tu koncepcja „wartości kompensacyjnej” (Compensating moral values) – grzech i występek mogły pojawić się na ekranie wyłącznie pod warunkiem, że w toku fabuły zostaną jednoznacznie potępione, a zło zrównoważone karą lub nawróceniem.

Lista tematów absolutnie niedopuszczalnych lub wymagających najwyższej ostrożności obejmowała:

  • Nagość i sugestywne stroje – całkowicie zakazane.
  • Związki międzyrasowe (miscegenation) – kategoryczny zakaz ukazywania relacji romantycznych i seksualnych między osobami rasy białej i czarnej (przepis usunięto dopiero w 1956 roku).
  • Sceny sypialniane – małżeństwa musiały spać w osobnych łóżkach (twin beds) przedzielonych stolikiem nocnym. Jeśli bohater leżał na łóżku, przynajmniej jedna jego noga musiała spoczywać na podłodze.
  • Przedstawianie „perwersji seksualnych” – co w praktyce oznaczało całkowity zakaz ukazywania homoseksualizmu.
  • Ośmieszanie religii i duchownych – musieli być przedstawiani z szacunkiem.
  • Szczegółowe pokazywanie metod przestępczych i brutalnej przemocy – zakaz ukazywania krwi i drastycznych ran, by nie tworzyć instruktaży dla naśladowców.
  • Używanie wulgaryzmów – nawet pojedyncze słowa były surowo karane.
  • Cenzura polityczna i międzynarodowa – zakaz stawiania w złym świetle innych państw i ich instytucji, co w latach 30. biuro PCA wykorzystywało do blokowania wczesnych filmów antynazistowskich.

Wokół Kodeksu narosło też wiele mitów, z których najpopularniejszy dotyczy „zasady trzech sekund” przy pocałunkach. W rzeczywistości tekst dokumentu nie zawierał sztywnego limitu czasowego. Zakazywał ogólnie „nadmiernych i namiętnych pocałunków”, a limit trzech sekund był jedynie nieformalną wytyczną studyjną i legendą branżową.

Wpływ cenzury na klasykę kina – jak twórcy omijali zakazy?

Ograniczenia zmuszały scenarzystów i reżyserów do niezwykłej kreatywności, co paradoksalnie ukształtowało styl złotej ery Hollywood. Skoro zbrodnia nie mogła popłacać, w filmach noir i gangsterskich główny bohater musiał zginąć lub trafić do więzienia. W filmie Aniołowie o brudnych twarzach (1938) postać grana przez Jamesa Cagneya idzie na krzesło elektryczne, udając tchórza, by nie stać się idolem dla młodzieży.

Kodeks odcisnął piętno na historiach miłosnych. W Casablance (1942) Ilsa (Ingrid Bergman) nie porzuca swojego męża, pozostając wierna małżeńskiej przysiędze. Najlepsi reżyserzy traktowali jednak cenzurę jako wyzwanie. Alfred Hitchcock w filmie Osławiona (1946) obszedł zakaz namiętnych pocałunków, każąc Cary'emu Grantowi i Ingrid Bergman prowadzić dialog przerywany serią bardzo krótkich muśnięć ust. Z kolei w finale Północ, północny zachód (1959) ujęcie pociągu wjeżdżającego do tunelu stało się słynnym symbolem aktu seksualnego.

Czasami twórcy szli na otwarte starcie. Producent David O. Selznick w filmie Przeminęło z wiatrem (1939) zdecydował się pozostawić w dialogu słowo „damn” (słynne Frankly, my dear, I don't give a damn). Został za to ukarany grzywną w wysokości 5000 dolarów, ale sytuacja ta wymusiła późniejszą korektę przepisów dotyczących wulgaryzmach.

Dlaczego Kodeks Haysa upadł?

Erozja Kodeksu rozpoczęła się po II wojnie światowej. W 1948 roku wyrok Sądu Najwyższego USA (tzw. sprawa Paramount) zakazał wytwórniom posiadania własnych sieci kin. Otworzyło to drogę niezależnym kinom do wyświetlania filmów zagranicznych i niecenzurowanych. Kolejnym ciosem była przełomowa sprawa „Cudu” z 1952 roku. Sąd Najwyższy uznał film za formę ekspresji artystycznej podlegającą ochronie Pierwszej Poprawki do Konstytucji, osłabiając pozycję cenzorów.

W latach 50. reżyserzy zaczęli otwarcie buntować się przeciwko biuru PCA. Otto Preminger wprowadził do kin filmy The Moon Is Blue (1953) oraz The Man with the Golden Arm (1955, poruszający temat narkomanii) bez pieczęci aprobaty. Oba odniosły wielki sukces finansowy, udowadniając bezradność systemu. Podobny los spotkał komedię Billy'ego Wildera Pół żartem, pół serio (1959) z Marilyn Monroe, która weszła do kin bez certyfikatu ze względu na transwestytyzm i stała się jednym z najbardziej kasowych filmów roku.

Ostateczny cios nadszedł w latach 60. Pod kierownictwem Jacka Valentiego, nowego szefa MPAA, w 1966 roku wprowadzono oznaczenie „SMA” (Suggested for Mature Audiences) m.in. dla pełnego wulgaryzmów filmu Kto się boi Virginii Woolf?. 1 listopada 1968 roku Kodeks Haysa został definitywnie zniesiony. Zastąpił go system kategorii wiekowych MPAA (początkowo: G, M, R, X), który zamiast cenzurować treść, informował o stopniu dojrzałości widza.

Najczęstsze pytania

Kto tak naprawdę napisał Kodeks Haysa?

Choć nazwa pochodzi od nazwiska szefa MPPDA, Willa H. Haysa, dokument został opracowany w latach 1929–1930 przez jezuitę ojca Daniela A. Lorda oraz katolickiego wydawcę Martina Quigleya.

Czym była era Pre-Code w Hollywood?

To okres między oficjalnym przyjęciem Kodeksu w 1930 roku a rozpoczęciem jego rygorystycznego egzekwowania w 1934 roku. Filmy z tego czasu charakteryzowały się dużą swobodą obyczajową, ukazywaniem silnych kobiet, przemocy i aluzji seksualnych.

Czy Kodeks faktycznie pozwalał na pocałunki trwające tylko 3 sekundy?

Nie. Tekst Kodeksu nie zawierał sztywnego limitu czasowego, a jedynie zakazywał „nadmiernych i namiętnych pocałunków”. Zasada trzech sekund była nieformalną wytyczną wytwórni i z czasem stała się hollywoodzką legendą.

Jaka kara groziła za złamanie zasad Kodeksu?

Od 1934 roku za dystrybucję filmu bez pieczęci PCA (Seal of Approval) groziła wytwórniom kara finansowa w wysokości 25 000 dolarów. Dodatkowo zrzeszone sieci kin odmawiały projekcji takich tytułów.

Kiedy i dlaczego zniesiono cenzurę w amerykańskim kinie?

Kodeks Haysa został ostatecznie zniesiony 1 listopada 1968 roku. Zastąpiono go systemem kategorii wiekowych MPAA, ponieważ dawne zakazy przestały działać w obliczu wyroków Sądu Najwyższego chroniących wolność słowa oraz buntu reżyserów wypuszczających kasowe hity bez certyfikatów.

K
Redakcja 4Kultury.pl
Przewodnik po zjawiskach współczesnej kultury, filmie, muzyce i trendach internetowych. Odkrywamy popkulturę i styl życia z nowej perspektywy. O serwisie

Czytaj dalej