Kodeks Haysa w praktyce. Zobacz, jak cenzura moralna kształtowała filmy złotej ery Hollywood.
Wyobraź sobie Hollywood lat 30. i 40. – blichtr, wielkie gwiazdy i niezapomniane historie. Jednak za kulisami tej magicznej fabryki snów istniał niewidzialny strażnik moralności, który dyktował, co wolno, a czego nie wolno pokazywać na ekranie. Był nim Kodeks Haysa, zbiór surowych zasad, który na ponad trzy dekady zdefiniował amerykańskie kino. Zobacz, jak cenzura moralna kształtowała filmy złotej ery Hollywood.
Czym był Kodeks Haysa i skąd się wziął?
Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku Hollywood wcale nie było ostoją niewinności. Seria głośnych skandali obyczajowych z udziałem największych gwiazd, jak proces aktora komediowego Fatty'ego Arbuckle'a oskarżonego o gwałt i morderstwo, wstrząsnęła opinią publiczną. Coraz głośniej podnosiły się głosy oburzenia, zwłaszcza ze strony organizacji religijnych i konserwatywnych, które domagały się ukrócenia „moralnej zgnilizny” płynącej z ekranów. W obliczu realnej groźby wprowadzenia państwowej cenzury, szefowie wielkich studiów filmowych postanowili działać prewencyjnie. Stworzyli własny system autocenzury, który miał uspokoić nastroje i uchronić ich biznes przed zewnętrzną ingerencją. Tak narodził się Kodeks Haysa, oficjalnie znany jako Motion Picture Production Code. Jego nazwa pochodzi od nazwiska Willa H. Haysa, byłego dyrektora generalnego poczty, który stanął na czele nowo powstałego stowarzyszenia producentów (MPPDA). Choć sam kodeks spisano już w 1930 roku, jego żelazne rządy rozpoczęły się na dobre w 1934 roku, kiedy to egzekwowaniem przepisów zajął się Joseph Breen i jego biuro Production Code Administration (PCA). Od tego momentu żaden film z dużego studia nie mógł trafić do szerokiej dystrybucji bez pieczęci aprobaty cenzorów.
Główne zasady Kodeksu. Co było zakazane?
Kodeks Produkcyjny był dokumentem niezwykle szczegółowym, opartym na trzech ogólnych zasadach. Po pierwsze, żaden film nie mógł obniżać standardów moralnych widzów. Po drugie, produkcje miały prezentować właściwe standardy życia. Po trzecie, prawo, naturalne czy ludzkie, nie mogło być ośmieszane, a jego łamanie nie mogło budzić sympatii. W praktyce oznaczało to całą listę konkretnych zakazów, które dziś mogą wydawać się absurdalne. Cenzura w filmie obejmowała niemal każdy aspekt życia, od miłości po zbrodnię. Twórcy musieli uważać na każdy gest, słowo i obraz.
Lista tematów i scen, które były absolutnie niedopuszczalne lub wymagały niezwykłej ostrożności, była długa i restrykcyjna:
- nagość i sugestywne stroje, które odsłaniały zbyt wiele ciała, były całkowicie zakazane,
- wszelkie sceny erotyczne, pocałunki nie mogły być zbyt namiętne ani trwać dłużej niż kilka sekund, a małżonkowie sypiali w osobnych łóżkach,
- przedstawianie „perwersji seksualnych”, co w praktyce oznaczało całkowity zakaz ukazywania homoseksualizmu,
- związki międzyrasowe (tzw. miscegenation) były tematem tabu,
- ośmieszanie religii i duchownych, którzy zawsze musieli być przedstawiani z szacunkiem,
- szczegółowe pokazywanie metod przestępczych, aby nie stanowiły one instruktażu dla potencjalnych naśladowców,
- brutalne sceny przemocy, pokazywanie krwi czy drastycznych ran było niedopuszczalne,
- używanie wulgaryzmów i przekleństw w dialogach.
Każdy scenariusz musiał przejść przez ręce cenzorów z biura Breen'a, którzy skrupulatnie wykreślali lub nakazywali zmianę każdej sceny, która mogłaby naruszyć te zasady.
Jak Kodeks Haysa wpłynął na klasykę kina?
Wpływ Kodeksu na klasykę kina był ogromny i paradoksalnie – nie zawsze negatywny. Ograniczenia zmuszały scenarzystów i reżyserów do niezwykłej kreatywności. Skoro nie można było pokazać czegoś wprost, trzeba było to zasugerować, używając siły niedopowiedzenia, metafory i błyskotliwego dialogu. To właśnie ta subtelność stała się jednym ze znaków rozpoznawczych złotej ery Hollywood. Filmy z tamtego okresu są mistrzostwem w budowaniu napięcia i emocji za pomocą tego, co ukryte między wierszami i kadrami.
Zbrodnia nie może popłacić
Jedną z żelaznych reguł kodeksu było to, że przestępstwo nigdy nie może się opłacać. Gangsterzy, mordercy i złodzieje musieli na końcu ponieść karę – zginąć lub trafić do więzienia. Nawet jeśli przez cały film budzili sympatię widza, finał musiał przynosić moralne zadośćuczynienie. To dlatego w wielu filmach noir czy gangsterskich z lat 30. i 40. główny bohater, często postać tragiczna i skomplikowana, ginie w ostatnich scenach. Przykładem może być Anioł o brudnej twarzy (1938), gdzie postać grana przez Jamesa Cagneya idzie na krzesło elektryczne, udając tchórza, by nie stać się idolem dla młodzieży. Historia kina pełna jest takich wymuszonych, moralizatorskich zakończeń.
Miłość z ograniczeniami
Kodeks Haysa odcisnął swoje piętno również na historiach miłosnych. Namiętność musiała być tonowana, a świętość małżeństwa nienaruszalna. Najsłynniejszym przykładem jest Casablanca (1942). Choć chemia między Rickiem (Humphrey Bogart) a Ilsą (Ingrid Bergman) jest niemal namacalna, ostatecznie Ilsa nie porzuca swojego męża, Victora Laszlo. Zgodnie z duchem kodeksu, pozostaje wierna małżeńskiej przysiędze, a Rick szlachetnie pozwala jej odejść. W innej epoce ich historia mogłaby potoczyć się zupełnie inaczej. Cenzorzy pilnowali też, by sceny pocałunków były krótkie, a sypialnie małżeńskie obowiązkowo wyposażone w dwa osobne łóżka.
Ukryte znaczenia i podteksty
Najlepsi reżyserzy traktowali kodeks jako wyzwanie. Mistrzem w tej grze był Alfred Hitchcock. Nie mogąc pokazać erotyzmu wprost, sugerował go za pomocą symboli i pracy kamery. Słynna scena z filmu Osławiona (1946), w której Cary Grant i Ingrid Bergman prowadzą dialog, przerywając go serią krótkich pocałunków, była sprytnym obejściem zasady o maksymalnej długości pocałunku. Z kolei w finale Północ, północny zachód (1959) ujęcie pociągu wjeżdżającego do tunelu stało się jednym z najsłynniejszych filmowych symboli aktu seksualnego. Stare filmy są pełne takich smaczków dla uważnego widza.
Twórcy kontra cenzorzy – gra w kotka i myszkę
Relacja między filmowcami a biurem PCA często przypominała nieustanną walkę. Reżyserzy i scenarzyści prześcigali się w pomysłach, jak przemycić zakazane treści w zawoalowanej formie. Jednym z najskuteczniejszych narzędzi był dialog. Błyskotliwe, pełne dwuznaczności i aluzji rozmowy stały się specjalnością takich twórców jak Billy Wilder czy Howard Hawks. W komedii Jego dziewczyna (1940) tempo wymiany ciętych ripost między Carym Grantem a Rosalind Russell jest tak zawrotne, że wiele pikantnych sugestii umykało uwadze cenzorów, ale nie widzów. Innym sposobem było wykorzystanie kostiumów, scenografii i rekwizytów. W filmie Gilda (1946) słynny striptiz Rity Hayworth polegał jedynie na zmysłowym zdjęciu jednej, długiej rękawiczki, co okazało się bardziej erotyczne niż niejedna scena nagości. Ta nieustanna gra w kotka i myszkę dowodzi, że Kodeks Haysa, choć miał ograniczać, paradoksalnie stymulował filmową wyobraźnię.
Upadek Kodeksu i narodziny Nowego Hollywood
W latach 50. potęga Kodeksu Haysa zaczęła słabnąć. Pojawiło się kilka czynników, które przyczyniły się do jego erozji. Po pierwsze, konkurencja ze strony telewizji, która odbierała kinom widzów. Po drugie, coraz większa popularność filmów europejskich – odważnych obyczajowo dzieł włoskiego neorealizmu czy francuskiej Nowej Fali, które nie podlegały amerykańskiej cenzurze. Po trzecie, przełomowe wyroki Sądu Najwyższego, które przyznały filmom ochronę w ramach pierwszej poprawki do konstytucji, gwarantującej wolność słowa. Reżyserzy tacy jak Otto Preminger zaczęli świadomie łamać zasady, wypuszczając filmy bez certyfikatu PCA (np. Niebieski księżyc z 1953 roku, poruszający temat zdrady). System studyjny zaczął się chwiać. W latach 60. kodeks był już anachronicznym reliktem. Filmy takie jak Kto się boi Virginii Woolf? (1966) z wulgarnym językiem czy Absolwent (1967) z romansem starszej kobiety i młodego chłopaka, ostatecznie pogrzebały jego autorytet. W 1968 roku Motion Picture Production Code został oficjalnie zastąpiony przez system ratingowy MPAA (G, PG, R, X), który klasyfikuje filmy według kategorii wiekowych i obowiązuje w zmodyfikowanej formie do dziś. Upadek kodeksu otworzył drzwi dla rewolucji znanej jako Nowe Hollywood, która dała światu odważne, autorskie i bezkompromisowe kino lat 70.
