Start › Film
Film

Kino jako lustro społeczeństwa. Jak filmy przełamywały tabu i zmieniały nasze wartości?

Kino jako lustro społeczeństwa. Jak filmy przełamywały tabu i zmieniały nasze wartości?

Kino od swoich początków nie tylko odzwierciedlało nastroje społeczne, ale aktywnie je kształtowało, przełamując kolejne tabu obyczajowe i polityczne. Poprzez dekonstrukcję szkodliwych stereotypów, wymuszanie zmian w prawie oraz wprowadzanie do debaty publicznej tematów mniejszościowych, filmy redefiniowały nasze wartości. Od walki z cenzurą po współczesne standardy inkluzywności, wielki ekran pozostaje kluczowym narzędziem emancypacji i lustrem, w którym społeczeństwo musi konfrontować się z własnymi uprzedzeniami.

Jak cenzura i Kodeks Haysa ukształtowały Hollywood?

Wbrew powszechnemu przekonaniu, wczesne kino wcale nie było naiwne i konserwatywne. W okresie zwanym Pre-Code (1929–1934) hollywoodzkie produkcje poruszały odważne tematy kobiecej niezależności seksualnej i pracy zarobkowej (jak w filmie "Baby Face" z 1933 roku), zdrady oraz uzależnień. Zanim wprowadzono rygor cenzury, na ekranie pojawił się nawet pionierski pocałunek lesbijski – w filmie "Maroko" (1930) w reżyserii Josefa von Sternberga Marlena Dietrich całuje kobietę w klubie nocnym.

Rosnąca siła medium zaniepokoiła jednak konserwatywne kręgi. W 1930 roku stowarzyszenie MPPDA formalnie przyjęło Kodeks Haysa, jednak jego restrykcyjne egzekwowanie rozpoczęło się dopiero 1 lipca 1934 roku, wraz z powołaniem Production Code Administration (PCA) na czele z Josephem Breenem. Kodeks zakazywał pokazywania nagości, wulgaryzmów, związków międzyrasowych czy bezkarnej zbrodni. Błędem jest jednak twierdzenie, że cenzura całkowicie zamroziła rozwój kina zaangażowanego społecznie. W erze klasycznego Hollywood wciąż powstawały głośne dramaty dotyczące biedy ("Grona gniewu", 1940), antysemityzmu ("Dżentelmeńska umowa", 1947), alkoholizmu ("Stracony weekend", 1945) czy korupcji związkowej ("Na nabrzeżach", 1954).

Koniec tej ery nie nastąpił w próżni prawnej. W listopadzie 1968 roku Kodeks Haysa został zastąpiony systemem oznaczeń wiekowych (G, M/PG, R, X), który stworzył ówczesny szef MPAA Jack Valenti. To otworzyło drzwi dla twórców Nowego Hollywood, gotowych mówić o świecie bez znieczulenia.

W jaki sposób kino walczyło z rasizmem i segregacją?

Kino od zawsze miało skomplikowaną relację z tematem rasy, początkowo utrwalając szkodliwe stereotypy, czego niesławnym przykładem są "Narodziny narodu" (1915) D.W. Griffitha, gloryfikujące Ku Klux Klan. Z czasem stało się jednak potężnym narzędziem w walce o prawa obywatelskie. Absolutnym przełomem była kariera Sidneya Poitiera – pierwszego czarnoskórego aktora nagrodzonym Oscarem dla najlepszego aktora pierwszoplanowego (za "Polne lilie" z 1963 roku, nagroda wręczona w 1964 r.).

Rok 1967 przyniósł trzęsienie ziemi za sprawą trzech filmów z Poitierem. W kryminale "W upalną noc" doszło do "spoliczkowania usłyszanego na całym świecie" – postać grana przez aktora natychmiast oddaje policzek białemu plantatorowi. Był to pierwszy raz w historii kina głównego nurtu, kiedy czarnoskóry mężczyzna fizycznie zrewanżował się białemu za akt przemocy. Z kolei "Zgadnij, kto przyjdzie na obiad" wszedł na ekrany w grudniu 1967 roku, dokładnie 6 miesięcy po tym, jak 12 czerwca Sąd Najwyższy USA (w wyroku Loving v. Virginia) uznał ustawy zakazujące małżeństw międzyrasowych za niekonstytucyjne w 16 stanach.

Kolejne dekady to bezkompromisowe rozliczanie systemowego rasizmu. "Rób, co należy" (1989) Spike'a Lee obnażyło lęki białej klasy średniej przed bezpośrednim portretem brutalności policji, wywołując panikę moralną krytyków, którzy publicznie ostrzegali, że premiera wywoła zamieszki w Nowym Jorku. Współczesnym triumfem tej ewolucji było zwycięstwo "Moonlight" (reż. Barry Jenkins) podczas 89. ceremonii Oscarów w 2017 roku – został on pierwszym filmem z wyłącznie czarnoskórą obsadą, który zdobył statuetkę za Najlepszy Film. Aby utrwalić te zmiany, od 2024 roku Amerykańska Akademia Filmowa wprowadziła obowiązkowe standardy inkluzywności. Produkcje ubiegające się o głównego Oscara muszą spełnić co najmniej 2 z 4 standardów reprezentacji dla mniejszości rasowych, kobiet, osób LGBTQ+ lub osób z niepełnosprawnościami.

Kiedy filmy zaczęły otwarcie mówić o społeczności LGBTQ+?

Po okresie Pre-Code, Kodeks Haysa skutecznie wymazał osoby nieheteronormatywne z oficjalnego dyskursu, spychając je do podtekstów i aluzji. Dopiero w latach 90. kino głównego nurtu zaczęło oswajać publiczność z tą tematyką w sposób bezpośredni.

Kluczowym momentem była "Filadelfia" (1993) w reżyserii Jonathana Demme’a. Był to pierwszy film o budżecie studyjnym (26 mln dolarów) wprost podejmujący dramat epidemii HIV/AIDS i homofobii w miejscu pracy. Produkcja zdobyła dwa Oscary (w tym dla Toma Hanksa) i zarobiła ponad 200 mln dolarów, wprowadzając temat do mainstreamowej debaty publicznej. Kolejnym kamieniem milowym była "Tajemnica Brokeback Mountain" (2005). Film Anga Lee zdekonstruował fundamentalny dla tożsamości amerykańskiej mit hipermaskulinistycznego kowboja. Mimo zdobycia Złotego Lwa w Wenecji i 3 Oscarów, dzieło wywołało bojkot w konserwatywnych sieciach kin w USA (m.in. w stanie Utah).

Kobiety przed i za kamerą. Jak feminizm zmienił język filmu?

Przez dekady rola kobiet na ekranie odzwierciedlała patriarchalny porządek. Przełom przyniosły analizy takie jak esej "Visual Pleasure and Narrative Cinema" (1975), w którym brytyjska teoretyczka Laura Mulvey sformułowała pojęcie "męskiego spojrzenia" (Male Gaze). Stało się ono bazą do naukowej analizy tego, jak kino uprzedmiotawia kobiety przed kamerą i wymusza męską perspektywę widza. Zmianę narracji przyniosły filmy takie jak francuska "Cléo od 5 do 7" (1962) czy amerykańska "Kobieta niezamężna" (1978).

Aby zbadać poziom reprezentacji, w 1985 roku rysowniczka Alison Bechdel wprowadziła w komiksie "Dykes to Watch Out For" słynny Test Bechdel-Wallace. Aby dzieło go zdało, musi spełnić trzy warunki:

  • mieć minimum dwie nazwane kobiety,
  • które ze sobą rozmawiają,
  • o czymś innym niż mężczyzna.

Prawdziwą rewolucją w kinie gatunkowym była "Thelma i Louise" (1991) Ridleya Scotta ze scenariuszem Callie Khouri (nagrodzonym Oscarem). Był to pierwszy hit w gatunku road movie, w którym kobieca podmiotowość, przemoc obronna i ucieczka przed patriarchatem zastąpiły dotychczasowy monopol męskich duetów. Z kolei w latach 2017–2018 ruch #MeToo doprowadził do upadku Harveya Weinsteina, powołania koordynatorów intymności na planach oraz zmiany sposobu kręcenia scen nagości i przemocy seksualnej.

Mimo postępów, w historii nagród Amerykańskiej Akademii Filmowej tylko trzy kobiety wygrały w kategorii Najlepszy Reżyser: Kathryn Bigelow ("The Hurt Locker", 2010), Chloé Zhao ("Nomadland", 2021) oraz Jane Campion ("Psie pazury", 2022). Zmianę kanonu widać jednak w krytyce filmowej – w najważniejszym filmoznawczym plebiscycie dekady BFI Sight & Sound (2022) po raz pierwszy w historii film wyreżyserowany przez kobietę, "Jeanne Dielman, 23 quai du Commerce, 1080 Bruxelles" (1975) Chantal Akerman, został wybrany najlepszym filmem wszech czasów, deklasując "Obywatela Kane'a" i "Zawrót głowy".

Od psychiatrii po karę śmierci. Jakie inne tabu przełamywał wielki ekran?

Kino przez lata stygmatyzowało zaburzenia psychiczne, demonizując pacjentów (jak w "Psychozie" z 1960 r.). Ewolucję zapoczątkował "Lot nad kukułczym gniazdem" (1975) Miloša Formana, skupiając się na człowieczeństwie pacjentów. Z kolei film dokumentalny "Titicut Follies" (1967) Fredericka Wisemana o nadużyciach w stanowym szpitalu psychiatrycznym w Bridgewater został zakazany przez sąd do publicznego pokazywania na ponad 20 lat z powodu rzekomego naruszenia prywatności pacjentów – w rzeczywistości chronił reputację instytucji państwowej. Współczesne filmy, takie jak "Przerwana lekcja muzyki" (1999), "Poradnik pozytywnego myślenia" (2012) czy "Joker" (2019), tworzą empatyczne portrety, pomagając w destygmatyzacji zdrowia psychicznego.

Kino miało również bezpośredni wpływ na zmiany prawne i społeczne w Europie. Brytyjski telewizyjny film Kena Loacha "Cathy Come Home" (1966), pokazujący dramat bezdomności, doprowadził do zmiany prawa mieszkaniowego w Wielkiej Brytanii i powstania organizacji charytatywnej Crisis. W Polsce "Krótki film o zabijaniu" (premiera 1988) Krzysztofa Kieślowskiego wywołał ogólnonarodową debatę etyczną i jest powszechnie uznawany przez prawników za bezpośredni impuls do wstrzymania wykonywania wyroków śmierci przed ich formalnym zniesieniem. Ważną rolę odegrało tu również kino moralnego niepokoju oraz filmy Andrzeja Wajdy, Agnieszki Holland czy Władysława Pasikowskiego ("Pokłosie"), rozliczające trudną historię.

Kinematografia systematycznie dekonstruowała również inne obszary tabu:

  • Wojna, militaryzm i zbrodnie wojenne: "Ścieżki chwały", "Czas apokalipsy".
  • Aborcja i prawa reprodukcyjne: "4 miesiące, 3 tygodnie i 2 dni", "Nigdy, rzadko, czasami, zawsze".
  • Eutanazja: "W stronę morza", "Za wszelką cenę".

Najczęstsze pytania

Czym był okres Pre-Code w Hollywood?

To ramy czasowe w latach 1929–1934, zanim zaczęto restrykcyjnie egzekwować Kodeks Haysa. W tym czasie amerykańskie kino odważnie poruszało tematy kobiecej niezależności seksualnej, pracy zarobkowej, zdrady czy uzależnień.

Kiedy zniesiono Kodeks Haysa?

Kodeks nie został po prostu zniesiony, lecz zastąpiony. W listopadzie 1968 roku w jego miejsce wprowadzono system oznaczeń wiekowych (G, M/PG, R, X), który stworzył ówczesny szef MPAA, Jack Valenti.

Jakie są nowe zasady przyznawania Oscarów?

Od 2024 roku Amerykańska Akademia Filmowa wymaga, aby produkcje ubiegające się o statuetkę w kategorii Najlepszy Film spełniały co najmniej 2 z 4 standardów reprezentacji i inkluzywności (dotyczących mniejszości rasowych, kobiet, osób LGBTQ+ lub osób z niepełnosprawnościami).

Na czym polega test Bechdel-Wallace?

To wprowadzony w 1985 roku sprawdzian reprezentacji kobiet w kulturze. Aby film go zdał, musi posiadać minimum dwie nazwane bohaterki, które rozmawiają ze sobą o czymś innym niż mężczyzna.

Czy filmy miały realny wpływ na zmianę prawa?

Tak. Brytyjski film "Cathy Come Home" z 1966 roku doprowadził do zmiany prawa mieszkaniowego w Wielkiej Brytanii. Z kolei polski "Krótki film o zabijaniu" (1988) uznawany jest za bezpośredni impuls do wstrzymania wykonywania wyroków śmierci w Polsce.

K
Redakcja 4Kultury.pl
Przewodnik po zjawiskach współczesnej kultury, filmie, muzyce i trendach internetowych. Odkrywamy popkulturę i styl życia z nowej perspektywy. O serwisie

Czytaj dalej

Seriale i Telewizja

Jak program Na każdy temat przełamywał polskie tabu?

Program Na każdy temat to legenda polskiej telewizji lat 90., która zrewolucjonizowała podejście do tematów tabu. Prowadzony przez Mariusza Szczygła talk-show otwarcie mówił o seks...

3 sierpnia 2026 · 7 min