Kino niezależne z Afryki podbija światowe festiwale
Afrykańskie kino niezależne przeżywa historyczny przełom, zdobywając najważniejsze nagrody na festiwalach w Cannes, Berlinie i Sundance. Sukces ten wynika z odejścia od masowej produkcji na rzecz autorskiego języka wizualnego, wsparcia z międzynarodowych funduszy oraz odważnego podejmowania tematów dekolonizacji i tożsamości. Twórcy z Senegalu, Nigerii, Sudanu czy Somalii udowadniają, że ich kinematografia to obecnie jedno z najbardziej fascynujących zjawisk w świecie filmu artystycznego.
Jakie filmy z Afryki zdobywają nagrody na światowych festiwalach?
Współczesna kinematografia przechodzi transformację, w której centrum znaleźli się twórcy z kontynentu afrykańskiego. Zjawisko to charakteryzuje się odważnym eksperymentowaniem z formą oraz odejściem od narracji narzuconych przez zachodnie wzorce. Najważniejszym osiągnięciem ostatnich lat jest zdobycie Złotego Niedźwiedzia na 74. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie (2024) przez francusko-senegalską reżyserkę Mati Diop. Jej dokumentalno-hybrydowy film Dahomey opowiada o restytucji 26 zrabowanych dzieł sztuki z Francji do Beninu, wprowadzając do kina festiwalowego kluczowy dziś temat dekolonizacji muzealnej. Diop zapisała się w historii już wcześniej, w 2019 roku, stając się pierwszą czarnoskórą reżyserką w Konkursie Głównym w Cannes, gdzie zdobyła Grand Prix za fabularny debiut Atlantyk.
Sukcesy odnoszą twórcy z różnych części kontynentu, poszerzając geograficzną mapę kina autorskiego. W 2023 roku w Cannes triumfował sudański obraz Goodbye Julia w reżyserii Mohameda Kordofaniego, który jako pierwszy w historii film z Sudanu trafił do oficjalnej selekcji, zdobywając Freedom Prize w sekcji Un Certain Regard. Z kolei w 2024 roku historyczną selekcję dla Somalii wywalczył Mo Harawe, debiutując w Cannes filmem The Village Next to Paradise. Warto również wspomnieć o Ramacie-Toulaye Sy, która w 2023 roku zakwalifikowała się do Konkursu Głównego w Cannes ze swoim poetyckim dramatem Banel & Adama, zrealizowanym w języku fulani, będąc jedyną pełnometrażową debiutantką tamtej edycji.
Wyjątkowym przypadkiem na festiwalowej mapie jest twórczość Balojiego, belgijsko-kongijskiego muzyka i reżysera. Jego oniryczny film Omen (Augure), osadzony w Demokratycznej Republice Konga, zdobył w Cannes nagrodę Prix de la Nouvelle Voix. Choć produkcja eksploruje afrykańską tożsamość, jako koprodukcja międzynarodowa została zgłoszona do Oscara jako oficjalny kandydat reprezentujący Belgię, a nie kraj afrykański.
Nollywood a kino niezależne – na czym polega rewolucja w Nigerii?
Przemysł filmowy w Nigerii, znany jako Nollywood, to gigant oparty na masowej produkcji przekraczającej 2000 tytułów rocznie, charakteryzujący się szybkim obrotem kapitału oraz schematycznymi komediami i dramatami obyczajowymi. Współczesne nigeryjskie kino niezależne (indie/arthouse) definiuje się w ścisłej opozycji do tego modelu – pod kątem budżetu, czasu postprodukcji, obiegu festiwalowego oraz nowatorskiego języka wizualnego.
W samym sercu Lagos narodził się ruch, który zredefiniował pojęcie sukcesu w branży. W 2016 roku reżyserzy C.J. „Fiery” Obasi, Abba T. Makama i Michael Omonua założyli niezależny kolektyw filmowy Surreal16 Collective (S16). Powstał on jako bezpośrednia rewolta artystyczna przeciwko komercyjnym kliszom i slapstickowym komediom Nollywood. Twórcy opracowali manifest wzorowany na słynnym Dogma 95, składający się z 16 rygorystycznych reguł. Zakazuje on między innymi ckliwego melodramatyzmu i moralizatorskich plansz religijnych, stawiając na autentyzm oraz gatunki takie jak surrealizm, noir czy horror.
Działalność kolektywu przynosi wymierne efekty na arenie międzynarodowej:
- Wspólny projekt założycieli S16, antologia Juju Stories łącząca miejskie legendy Lagos z wierzeniami juju, zdobył nagrodę Boccalino d’Oro na festiwalu w Locarno w 2021 roku.
- Czarno-biały dramat fantasy Mami Wata w reżyserii C.J. Obasiego otrzymał Nagrodę Specjalną Jury za zdjęcia (autorstwa brazylijskiej operatorki Lílis Soares) na Sundance Film Festival w 2023 roku. Film ten został również oficjalnym nigeryjskim kandydatem do Oscara.
- W 2021 roku kolektyw założył S16 Film Festival, a w latach 2024–2026 rozwija program S16 Film Lab, wspierający młode pokolenie twórców niezależnych.
Nigeryjskie kino indie to także odważne kino zaangażowane społecznie. Babatunde Apalowo zdobył nagrodę Teddy Award na Berlinale (2023) za film All the Colours of the World Are Between Black and White, poruszający temat relacji homoseksualnych w rygorystycznym społeczeństwie Nigerii. Z kolei na festiwalu w Toronto (TIFF) zaprezentowano obraz The Legend of the Vagabond Queen of Lagos, zrealizowany przez The Agbajowo Collective, który ukazuje dramat przymusowych eksmisji mieszkańców slumsów.
Skąd pochodzą fundusze i jak wspierana jest afrykańska nowa fala?
Wzrost znaczenia afrykańskiego nurtu indie wynika z profesjonalizacji sektora, ale kino to rzadko powstaje w próżni finansowej. Twórcy decydują się na niezależność od wielkich lokalnych wytwórni, szukając środków poprzez międzynarodowe koprodukcje. Na festiwalach dominują filmy zasilane przez europejskie i arabskie fundusze wsparcia, takie jak World Cinema Fund (powiązany z Berlinale), Hubert Bals Fund (Rotterdam), francuski CNC czy saudyjski Red Sea Fund. Dzięki nim produkcje zyskują na jakości technicznej, nie tracąc artystycznej integralności.
Kluczową rolę odgrywają również lokalne instytucje i wydarzenia branżowe, które budują mosty między twórcami a globalnym rynkiem. Najstarszym i najważniejszym kontynentalnym festiwalem pozostaje organizowany od 1969 roku w Wagadugu (Burkina Faso) festiwal FESPACO, przyznający prestiżowego Złotego Ogiera Yennengi. Z kolei w Nigerii funkcję głównego huba branżowego pełni Africa International Film Festival (AFRIFF), utworzony w Lagos w 2010 roku przez Chiomę Ude. Jest to najważniejszy coroczny pomost łączący niezależnych afrykańskich filmowców z międzynarodowymi platformami dystrybucyjnymi i rynkiem VOD.
Najczęstsze pytania
Jaki afrykański film zdobył Złotego Niedźwiedzia w 2024 roku?
Główną nagrodę na 74. MFF w Berlinie zdobył dokumentalno-hybrydowy film Dahomey w reżyserii francusko-senegalskiej twórczyni Mati Diop. Obraz opowiada o historycznej restytucji 26 zrabowanych w czasach kolonialnych dzieł sztuki z Francji do Beninu.
Czym jest manifest Surreal16?
To zbiór 16 rygorystycznych reguł artystycznych opracowanych przez nigeryjski kolektyw filmowy Surreal16 Collective (założony w 2016 r. przez C.J. Obasiego, Abbę T. Makamę i Michaela Omonuę). Manifest zakazuje m.in. ckliwego melodramatyzmu i moralizatorstwa, promując w opozycji do Nollywood autentyzm oraz kino gatunkowe (surrealizm, noir, horror).
Czy film "Omen" reprezentował kraj afrykański na Oscarach?
Nie. Choć Omen (Augure) w reżyserii belgijsko-kongijskiego twórcy Balojiego jest osadzony w Demokratycznej Republice Konga, film ten został zgłoszony jako oficjalny kandydat do Oscara na 96. galę przez Belgię, będącą jednym z głównych koproducentów.
Jaki był pierwszy w historii somalijski film w Cannes?
Pierwszym somalijskim filmem w oficjalnej selekcji festiwalu w Cannes był The Village Next to Paradise. Został on wyreżyserowany przez somalijsko-austriackiego filmowca Mo Harawe i zadebiutował w sekcji Un Certain Regard w 2024 roku.
Czym różni się afrykańskie kino niezależne od Nollywood?
Przemysł Nollywood opiera się na masowej produkcji (ponad 2000 filmów rocznie), szybkim obrocie kapitału i schematycznych gatunkach. Kino niezależne (indie/arthouse) stoi w ścisłej opozycji do tego modelu – dysponuje innym modelem budżetowania (często z międzynarodowych funduszy), dłuższym czasem postprodukcji, unikalnym językiem wizualnym i jest tworzone z myślą o międzynarodowym obiegu festiwalowym.



