Start › Muzyka
Muzyka

Neoklasycyzm w muzyce filmowej. Poznaj kompozytorów, którzy łączą minimalizm z wielką orkiestrą.

Neoklasycyzm w muzyce filmowej. Poznaj kompozytorów, którzy łączą minimalizm z wielką orkiestrą.

Współczesny neoklasycyzm w muzyce filmowej to nurt łączący intymne brzmienia fortepianu i smyczków z potęgą orkiestry oraz technikami minimalistycznymi. Choć przez muzykologów określany jest raczej jako post-minimalizm, zdominował Hollywood i platformy streamingowe dzięki twórcom takim jak Max Richter, Hildur Guðnadóttir czy Ludovico Einaudi. To właśnie ich kompozycje zastąpiły tradycyjny patos subtelnym, psychologicznym projektowaniem dźwięku, zdobywając najważniejsze nagrody branżowe.

Czym dokładnie jest neoklasycyzm w muzyce filmowej?

Termin „neoklasycyzm” w kontekście współczesnych ścieżek dźwiękowych to pojęcie potoczne i branżowe, powszechnie stosowane na platformach streamingowych. Należy go wyraźnie odróżnić od historycznego neoklasycyzmu z początku XX wieku, reprezentowanego przez Igora Strawińskiego, Siergieja Prokofjewa czy Francisa Poulenca. Krytycy i muzykologowie klasyfikują współczesne zjawisko jako post-minimalizm, modern classical lub post-classical.

Styl ten bezpośrednio czerpie z osiągnięć klasycznego minimalizmu lat 60. i 70., którego pionierami byli Philip Glass, Steve Reich, Michael Nyman oraz Arvo Pärt. Współcześni kompozytorzy filmowi adaptują na potrzeby dramaturgii techniki repetytywne, redukcję materiału harmonicznego oraz fazowanie (phasing). Zamiast przytłaczać widza głośnymi fanfarami, budują napięcie za pomocą powtarzalnych motywów. Kluczowa dla tego gatunku jest również integracja instrumentów akustycznych z cyfrowymi stacjami roboczymi (DAW). Orkiestra jest często dogrywana do wcześniej przygotowanych elektronicznych sub-basów, dronów i pętli syntezatorowych.

Max Richter i mistrzowie fortepianu: Kto ukształtował ten nurt?

Jednym z głównych architektów tego brzmienia jest Max Richter, który studiował kompozycję m.in. w Royal Academy of Music w Londynie oraz we Włoszech pod okiem pioniera modernizmu, Luciano Berio. Jego najbardziej rozpoznawalny utwór, „On the Nature of Daylight”, nie powstał pierwotnie na zamówienie kina. Pochodzi z solowego koncept-albumu The Blue Notebooks (2004) i dopiero później był licencjonowany do filmów takich jak Wyspa tajemnic (reż. Martin Scorsese, 2010), Nowy początek (reż. Denis Villeneuve, 2016) czy do trzeciego odcinka serialu The Last of Us (2023).

Richter zredefiniował również obecność muzyki dawnej w popkulturze. Na albumie Recomposed by Max Richter: Vivaldi – The Four Seasons (2012) odrzucił około 75% oryginalnego materiału Vivaldiego, opierając całość na pętlach i technikach minimalistycznych. Zmodyfikowane w ten sposób kompozycje usłyszeć można było m.in. w serialu Bridgertonowie.

Obok Richtera, fundamenty pod filmowy sukces nurtu modern classical kładli inni twórcy opierający swoje brzmienie na fortepianie:

  • Ludovico Einaudi – zyskał ogromny rozgłos dzięki ścieżkom do francuskiego hitu Nietykalni (2011) oraz oscarowych produkcji Nomadland (2020) i Ojciec (2020).
  • Dustin O’Halloran – współtwórca docenionej muzyki do filmu Lion. Droga do domu.
  • Hania Rani – polska reprezentantka nurtu (autorka albumów Esja i Ghosts), tworząca muzykę do filmów i spektakli, odnosząca międzynarodowe sukcesy.

Islandzka fala w Hollywood: Kto przetarł szlaki?

Kluczową postacią, która wprowadziła islandzką wrażliwość do Hollywood, był zmarły w 2018 roku Jóhann Jóhannsson. Autor muzyki do takich filmów jak Sicario, Teoria wszystkiego czy Nowy początek pełnił rolę pioniera, mentora i bliskiego współpracownika dla kolejnego pokolenia twórców z tego regionu.

Jego śladem poszedł Ólafur Arnalds, który zdobył w 2014 roku brytyjską nagrodę BAFTA TV Craft Award za muzykę do pierwszego sezonu serialu Broadchurch. Arnalds łączy intymność brzmienia z zaawansowaną technologią. Wraz z programistą Halldórem Eldjárnem stworzył system Stratus – innowacyjny mechanizm wykorzystujący dwa pół-akustyczne pianina połączone przez interfejs MIDI. Instrumenty te reagują na dźwięki grane przez artystę na żywo, generując kaskady dźwięków za pomocą dedykowanych algorytmów harmonicznych.

Hildur Guðnadóttir i mroczne oblicze post-minimalizmu

Największy instytucjonalny sukces w ramach nurtu odniosła Hildur Guðnadóttir. Za ścieżkę dźwiękową do filmu Joker (reż. Todd Phillips, 2019) zdobyła Oscara, Złoty Glob oraz nagrodę BAFTA, stając się pierwszą solową kompozytorką w historii, która sięgnęła po te trzy prestiżowe wyróżnienia za jedną ścieżkę w jednym sezonie.

Jej surowe, nisko rezonujące i mroczne brzmienie wynika z zastosowania halldorophone’u – elektroakustycznego instrumentu strunowego opartego na kontrolowanym sprzężeniu zwrotnym, skonstruowanego przez Halldóra Úlfarssona. Guðnadóttir wykorzystała swoje nietypowe podejście do budowania napięcia również w miniserialu HBO Czarnobyl. Wbrew powszechnym mitom, field recording (nagrania terenowe) do tej produkcji nie powstał w samej elektrowni w Czarnobylu. Dźwięki tła zarejestrowano w wygaszonej elektrowni jądrowej Ignalina na Litwie, która posiada bliźniaczy reaktor typu RBMK i gdzie kręcono zdjęcia. Za tę eksperymentalną pracę kompozytorka otrzymała nagrodę Primetime Emmy (2019) oraz Grammy (2020).

Jak preparacja instrumentów zmienia brzmienie kina?

Cechą rozpoznawczą post-minimalizmu jest specyficzne podejście do instrumentów akustycznych, w szczególności technika felt piano (pianino filcowe). Polega ona na wyciszaniu młotków fortepianu paskiem filcu, co drastycznie redukuje rezonans i nadaje dźwiękowi matowy, intymny charakter, eksponując jednocześnie odgłosy samej mechaniki instrumentu.

Krok dalej w preparacji instrumentów idzie niemiecki kompozytor Volker Bertelmann, znany pod pseudonimem Hauschka. Instaluje on w strunach ciał obcych, modyfikując naturalną barwę dźwięku. To właśnie on w 2023 roku zdobył Oscara za najlepszą muzykę do filmu Na Zachodzie bez zmian, opierając surowy, brutalny temat przewodni na dźwiękach odrestaurowanego harmonium.

Dlaczego post-minimalizm zdominował współczesne kino i streaming?

Przejście z niszowego gatunku do hollywoodzkiego mainstreamu, przypieczętowane deszczem nagród (Oscary, Emmy, Grammy, BAFTA), wynika ze zmiany języka filmowego. Współczesne kino odeszło od tradycyjnego, patetycznego leitmotywu na rzecz dźwiękowych faktur psychologicznych. Sound design w muzyce filmowej stał się narzędziem do opowiadania o wewnętrznych przeżyciach bohaterów bez nachalnego instruowania widza, co ma w danej chwili czuć.

Dodatkowym motorem napędowym tego zjawiska jest rozwój kultury streamingu. Kompozycje z nurtu modern classical zyskały drugie życie poza ekranem. Stanowią podstawę niezwykle popularnych playlist służących do pracy i skupienia, idealnie wpisując się w zapotrzebowanie na muzykę, która jest jednocześnie angażująca emocjonalnie, ale nie rozprasza uwagi.

Najczęstsze pytania

Czy neoklasycyzm filmowy to to samo co neoklasycyzm w muzyce poważnej?

Nie. Historyczny neoklasycyzm z początku XX wieku to twórczość m.in. Igora Strawińskiego czy Siergieja Prokofjewa. Współczesny nurt filmowy to termin potoczny, przez muzykologów określany jako post-minimalizm lub modern classical, wywodzący się bezpośrednio z muzyki minimalistycznej lat 60. i 70.

Skąd pochodzi utwór "On the Nature of Daylight" Maxa Richtera?

Kompozycja ta nie została napisana z myślą o konkretnym filmie. Pochodzi z solowego koncept-albumu Richtera The Blue Notebooks z 2004 roku. Dopiero później licencjonowano ją do takich produkcji jak Wyspa tajemnic, Nowy początek czy serial The Last of Us.

Gdzie nagrywano dźwięki do serialu "Czarnobyl"?

Field recording nie został zrealizowany w elektrowni w Czarnobylu. Hildur Guðnadóttir zarejestrowała dźwięki tła w wygaszonej elektrowni jądrowej Ignalina na Litwie, która posiadała bliźniaczy reaktor typu RBMK i służyła również jako główny plan zdjęciowy serialu.

Na czym polega technika "felt piano"?

To zabieg polegający na wyciszaniu młotków fortepianu lub pianina specjalnym paskiem filcu. Redukuje to naturalny rezonans instrumentu, nadając mu matowe, bardzo intymne brzmienie i celowo eksponując mechaniczne odgłosy uderzeń klawiszy.

Czym jest halldorophone?

To specjalnie skonstruowany, elektroakustyczny instrument strunowy oparty na kontrolowanym sprzężeniu zwrotnym. Został zbudowany przez Halldóra Úlfarssona, a jego mroczne, nisko rezonujące brzmienie jest znakiem rozpoznawczym kompozycji Hildur Guðnadóttir.

K
Redakcja 4Kultury.pl
Przewodnik po zjawiskach współczesnej kultury, filmie, muzyce i trendach internetowych. Odkrywamy popkulturę i styl życia z nowej perspektywy. O serwisie

Czytaj dalej

Muzyka

Kobiety w muzyce filmowej - zmiana warty w Hollywood

Świat muzyki filmowej przechodzi rewolucję. Kobiety, przez lata spychane na margines, dziś zdobywają Oscary i tworzą oprawę do największych hitów Marvela czy Disneya. Poznaj sylwet...

12 maja 2026 · 5 min