Brytyjskie seriale kryminalne: poznaj przepis na telewizyjny hit, który pokochał świat
Sukces brytyjskich seriali kryminalnych opiera się na skondensowanych, kilkuodcinkowych sezonach, psychologicznym realizmie oraz autorskiej wizji wybitnych scenarzystów. Zamiast hollywoodzkiego blichtru i tasiemcowych formatów, produkcje z Wysp stawiają na wiarygodnych bohaterów oraz intrygi pozbawione zbędnych wątków wypełniających. To właśnie to połączenie sprawia, że tytuły takie jak „Line of Duty” czy „Happy Valley” przyciągają przed ekrany kilkunastomilionową widownię i stają się globalnymi hitami eksportowymi.
Dlaczego brytyjskie seriale kryminalne są tak realistyczne?
Kluczem do autentyczności produkcji z Wielkiej Brytanii jest ich struktura. Tradycyjny brytyjski sezon liczy z reguły od 3 do 6, rzadziej 8 odcinków. Taki format, w przeciwieństwie do dawnego modelu amerykańskich telewizji ogólnodostępnych (20–24 odcinki), całkowicie eliminuje tak zwane „wątki wypełniające” (fillers). Pozwala to na zbudowanie skondensowanego dramatyzmu i skupienie się na żmudnym, często frustrującym procesie śledczym. Przełomem w ukazywaniu policyjnych realiów był emitowany w latach 1991–2006 serial stacji ITV „Prime Suspect” (Główny podejrzany) autorstwa Lyndy La Plante. Produkcja z Helen Mirren w roli detektyw Jane Tennison ustanowiła nowoczesny standard procedurau policyjnego, jako pierwsza na taką skalę ukazując zjawisko instytucjonalnego seksizmu w policji.
Współczesne produkcje idą o krok dalej, czerpiąc z doświadczeń samych twórców. Doskonałym przykładem jest serial BBC „The Responder” (2022 i 2024), napisany przez byłego funkcjonariusza policji, Tony’ego Schumachera. Ukazanie autentycznej pracy policjanta prewencji w Liverpoolu przyniosło Martinowi Freemanowi nagrodę International Emmy za najlepszą rolę męską, udowadniając, że widzowie poszukują historii z pierwszej ręki.
Kto tworzy największe telewizyjne hity z Wysp?
Za potęgą brytyjskich kryminałów stoją utalentowani twórcy autorscy i showrunnerzy, którzy ukształtowali współczesny język tego gatunku. Jed Mercurio zdefiniował podgatunek procedury antykorupcyjnej, tworząc dla BBC serial „Line of Duty”. Wprowadził on do popkultury motyw fikcyjnego wydziału AC-12 oraz charakterystyczne, kilkunastominutowe sceny policyjnych przesłuchań. Finał 6. sezonu tej produkcji zgromadził w maju 2021 roku aż 15,8 miliona widzów (według danych BARB), stając się najchętniej oglądanym odcinkiem serialu dramatycznego w brytyjskiej telewizji w XXI wieku.
Równie imponującym statusem cieszy się „Happy Valley” – autorskie dzieło scenarzystki i reżyserki Sally Wainwright. Choć bywa błędnie określane jako niszowa perełka, w rzeczywistości to jeden z największych komercyjnych megahitów dekady. Finał 3. sezonu w lutym 2023 roku obejrzało 11,1 miliona widzów. Produkcja, z Sarah Lancashire w roli sierżant Catherine Cawood, zdobyła dwukrotnie nagrodę BAFTA za najlepszy serial dramatyczny. Z kolei Chris Chibnall stworzył dla ITV trzysezonowy „Broadchurch” (2013–2017) z Davidem Tennantem i Olivią Colman. Ten dramat kryminalny został sprzedany do ponad 130 krajów i doczekał się amerykańskiego remake'u („Gracepoint”) oraz francuskiej adaptacji („Disparue / Malaterra”).
Mrok czy sielanka? Dwa bieguny brytyjskiej telewizji
Brytyjski kryminał to nie tylko deszczowe ulice i zniszczeni psychicznie detektywi, ale dwa wyraźne, równoległe nurty. Z jednej strony mamy surowy, bezkompromisowy realizm z północy, określany w krytyce literackiej i filmowej jako Tartan Noir. Termin ten, ukuty przez amerykańskiego pisarza Jamesa Ellroya, doskonale opisuje szkockie produkcje, takie jak cykl o inspektorze Rebusie (autorstwa Iana Rankina) czy serial „Shetland” (stacja BBC, początkowo z Douglasem Henshallem, później z Ashley Jensen).
Z drugiej strony ogromną popularnością cieszy się nurt Cozy Mystery. Są to seriale pozbawione drastycznej przemocy, opierające się na klasycznej łamigłówce w hermetycznej społeczności. Filarami tego gatunku są produkcje takie jak nadawane od 1997 roku „Morderstwa w Midsomer” (ponad 130 odcinków) oraz „Śmierć pod palmami”. Ofertę uzupełniają ekranizacje literatury – chociażby powieści Ann Cleeves, które posłużyły za fundament wspomnianego „Shetland” oraz wieloletniego hitu ITV „Vera” z Brendą Blethyn (zakończonego w 2024 roku po 14 sezonach i ponad 50 filmach telewizyjnych).
Jakie brytyjskie seriale kryminalne warto obejrzeć online?
Polscy widzowie mogą znaleźć brytyjskie hity na najpopularniejszych platformach VOD, takich jak Netflix, Max, CANAL+ online, CDA Premium, TVP VOD oraz w serwisach oferujących bibliotekę BBC Player. Oto zestawienie najważniejszych tytułów, które zdefiniowały współczesny krajobraz gatunku:
- Sherlock (BBC, 2010–2017) – serial Stevena Moffata i Marka Gatissa z Benedictem Cumberbatchem i Martinem Freemanem. Przeniósł XIX-wieczną prozę Arthura Conana Doyle’a we współczesne realia, zdobył 9 nagród Emmy i stał się jednym z najbardziej dochodowych formatów eksportowych.
- Luther (BBC, 2010–2019) – oparta na scenariuszu Neila Crossa historia z Idrisem Elbą. Po 5 sezonach telewizyjnych historia doczekała się w 2023 roku pełnometrażowej kontynuacji filmowej pt. „Luther: Zmrok”, zrealizowanej przez BBC Film i Netflix.
- The Fall (Upadek, 2013–2016) – produkcja Allana Cubitta z Gillian Anderson i Jamie Dornanem osadzona w Belfaście. Spopularyzowała format „howcatchem” (odwrócony kryminał), w którym tożsamość mordercy jest znana widzowi od pierwszego odcinka.
- Unforgotten (Niezapomniane, ITV) – serial Chrisa Langa koncentrujący się wyłącznie na sprawach niewyjaśnionych zbrodni sprzed dekad (cold cases). Po odejściu Nicoli Walker po 4. sezonie, rolę głównej śledczej przejęła Sinéad Keenan.
- Slow Horses (Apple TV+) – nowa fala kryminału szpiegowskiego. Adaptacja powieści Micka Herrona o wyrzutkach brytyjskiego wywiadu z Garym Oldmanem, łącząca procedurę śledczą z czarnym humorem (nagrody Emmy i BAFTA).
- Uniwersum inspektora Morse'a (ITV) – najdłużej rozwijane powiązane uniwersum kryminalne w UK, oparte na książkach Colina Dextera. Obejmuje serial „Inspektor Morse” (1987–2000), sequel „Lewis” (2006–2015) oraz zakończony w 2023 roku prequel „Endeavour”.
Najczęstsze pytania
Ile odcinków ma zazwyczaj brytyjski serial kryminalny?
Tradycyjny brytyjski sezon liczy od 3 do 6, rzadziej 8 odcinków. Taki krótki format pozwala wyeliminować wątki poboczne i skupić się na skondensowanym dramatyzmie oraz głównej intrydze.
Gdzie w Polsce można oglądać brytyjskie seriale kryminalne?
Produkcje telewizyjne z Wielkiej Brytanii są dostępne dla polskich widzów na wielu platformach streamingowych, w tym na Netflix, Max, CANAL+ online, CDA Premium, TVP VOD oraz w usługach udostępniających bibliotekę BBC Player.
Czym jest Tartan Noir?
To pojęcie ukute przez amerykańskiego pisarza Jamesa Ellroya na określenie surowego, bezkompromisowego realizmu szkockich kryminałów. Do nurtu tego zalicza się między innymi cykl o inspektorze Rebusie oraz serial „Shetland”.
Czy historia detektywa Johna Luthera zakończyła się na serialu?
Nie. Choć serial telewizyjny zamknął się w 5 sezonach wyemitowanych w latach 2010–2019, w 2023 roku zadebiutowała oficjalna, pełnometrażowa kontynuacja filmowa pod tytułem „Luther: Zmrok”, stworzona we współpracy BBC Film i platformy Netflix.
Co to są seriale typu „cozy mystery”?
To podgatunek kryminału pozbawiony drastycznej przemocy, opierający się na rozwiązywaniu łamigłówki w zamkniętej, często hermetycznej społeczności. Do najpopularniejszych brytyjskich przedstawicieli tego nurtu należą „Morderstwa w Midsomer” oraz „Śmierć pod palmami”.



