Western i rola kobiet. Ewolucja bohaterek gatunku
Rola kobiet w westernie przeszła spektakularną drogę od biernych „dam w opałach” i marginalizowanych ofiar, przez samodzielne rewolwerowczynie, aż po złożone psychologicznie przywódczynie i reżyserki dekonstruujące mit Dzikiego Zachodu. Choć klasyczne kino spychało bohaterki do sfery domowej, twórcy z czasem dostrzegli, że surowe realia pogranicza wymagały od kobiet niezwykłej sprawczości, co znalazło odzwierciedlenie w ewolucji całego gatunku. Dziś to często one napędzają fabułę, wymierzają sprawiedliwość i redefiniują zasady przetrwania.
Jak klasyczny western marginalizował postacie kobiece?
W złotej erze Hollywood, wyznaczanej przez dzieła Johna Forda czy Howarda Hawksa, western opierał się na sztywnym podziale ról. Kobieta pełniła funkcję symboliczną – uosabiała cywilizację, którą mężczyzna musiał chronić, lub pokusę, której musiał się oprzeć. Najczęściej spotykanym archetypem była cnotliwa żona farmera lub wykluczona społecznie „dama w opałach”, jak postać Dallas w „Dyliżansie” z 1939 roku, wciąż definiowana przez relację z głównym bohaterem.
W monumentalnych „Poszukiwaczach” (1956) los kobiet jest zaledwie katalizatorem dla męskiej zemsty. Porwana przez Komanczów Debbie nie ma własnego głosu – staje się przedmiotem poszukiwań i symbolem utraconej czystości. Wczesne kino rzadko pozwalało kobietom na posiadanie sprawczości, przypisując im z góry określone role:
- strażniczki ogniska domowego – reprezentujące moralność w świecie bezprawia,
- upadłe kobiety o złotym sercu – pracujące w saloonach powierniczki rewolwerowców,
- nieme ofiary – w tym rdzenne Amerykanki, sprowadzane do stereotypu „squaw” lub krzywdzone, by napędzać fabułę opartą na odwecie.
Jednym z pierwszych, rzadkich wyjątków wyłamujących się z tego schematu był film „Westward the Women” (1951, reż. William A. Wellman). Przedstawiał on grupę pionierek pokonujących niebezpieczny szlak z Chicago do Kalifornii, które przejęły typowo męskie prace obozowe, ukazując zbiorową sprawczość kobiet.
Przełom lat 50. i 60. Kto zapoczątkował zmiany na Dzikim Zachodzie?
Lata 50. przyniosły pierwsze pęknięcia w micie twardego kowboja. Przełomem okazało się „W samo południe” (1952). Choć postać grana przez Grace Kelly w decydującym momencie chwyta za broń, przez większość filmu pozostaje bierna. Prawdziwą prekursorką niezależności była tam Helen Ramírez, w którą wcieliła się Katy Jurado. Jej bohaterka to niezależna finansowo właścicielka saloonu, otwarcie negująca męską hipokryzję. Rola ta przyniosła Jurado Złoty Glob – pierwszą w historii nagrodę tej rangi dla meksykańskiej aktorki.
Kolejnym bezprecedensowym wyłomem był „Johnny Guitar” (1954, reż. Nicholas Ray). Kulminacyjny pojedynek rewolwerowy toczy się w nim wyłącznie między dwiema rywalkami: noszącą spodnie właścicielką saloonu Vienną (Joan Crawford) a Emmą Small (Mercedes McCambridge). Męski bohater tytularny (Sterling Hayden) w ogóle nie nosi broni. Z kolei w „Czterdziestu karabinach” (1957, reż. Samuel Fuller) Barbara Stanwyck zagrała Jessicę Drummond – bezwzględną posiadaczkę ziemską i przywódczynię bandy 40 rewolwerowców, wyprzedzając o dekadę archetyp antybohatera.
Sygnałem kontrkulturowej zmiany ról społecznych w latach 60. stał się satyryczny „Cat Ballou” (1965, reż. Elliot Silverstein). Jane Fonda zagrała w nim wykształconą nauczycielkę, która po morderstwie ojca staje na czele bandy wyjętych spod prawa, co przyniosło filmowi pięć nominacji do Oscara.
Spaghetti western i rewizjonizm lat 70.
Wraz z nadejściem ery Nowego Hollywood oraz popularnością kina europejskiego, western przeszedł brutalną weryfikację. Arcydziełem redefiniującym rolę kobiety w spaghetti westernie było „Pewnego razu na Dzikim Zachodzie” (1968, reż. Sergio Leone). Jill McBain, grana przez Claudię Cardinale, jest faktyczną protagonistką napędzającą fabułę. Jako wdowa i była kurtyzana nie ulega zastraszeniu przez bandytów, stając się symbolem narodzin nowej cywilizacji w Sweetwater.
Amerykańscy twórcy, tacy jak Robert Altman w „McCabe i pani Miller”, odarli gatunek z romantyzmu. Constance Miller (Julie Christie) to twarda bizneswoman prowadząca dom publiczny, oczekująca partnerstwa biznesowego, a nie ratunku. Pojawiły się również produkcje eksploatacyjne, jak „Hannie Caulder” (1971, reż. Burt Kennedy) z Raquel Welch. Motyw kobiety uczącej się fachu rewolwerowca po traumie gwałtu oraz jej charakterystyczny ubiór (ponczo) stały się bezpośrednią inspiracją dla Quentina Tarantino przy tworzeniu postaci Panny Młodej w „Kill Bill”.
Dlaczego w latach 80. western zniknął, a w 90. powrócił z siłą „girl power”?
Po finansowej i artystycznej klapie filmu „Wrota niebios” (1980, reż. Michael Cimino), hollywoodzkie wytwórnie niemal całkowicie wstrzymały produkcję westernów. Przez całą dekadę lat 80. ewolucja ról kobiecych uległa stagnacji. Odrodzenie i renesans gatunku nastąpiły dopiero w latach 90., kiedy kobiety zaczęły przejmować tradycyjne męskie schematy kina zemsty.
Przełomem były „Złe dziewczyny” (1994, reż. Jonathan Kaplan) – pierwszy komercyjny western lat 90., w którym główny kwartet tworzyły kobiety (Madeleine Stowe, Mary Stuart Masterson, Andie MacDowell, Drew Barrymore) grające byłe pracownice domu publicznego uciekające przed linczem. Rok później Sharon Stone stała się siłą napędową „Szybkich i martwych” (1995). Nie tylko zagrała główną mścicielkę biorącą udział w turnieju strzeleckim, ale jako współproducentka osobiście przeforsowała zatrudnienie Sama Raimiego na stanowisku reżysera i sfinansowała gażę młodego Leonarda DiCaprio z własnych środków.
Współczesne bohaterki filmowe i serialowe w świecie bezprawia
Współczesne kino i telewizja ostatecznie odwróciły tradycyjne proporcje. Doskonałym przykładem jest postać Mattie Ross z „Prawdziwego męstwa”, wykreowana w powieści Charlesa Portisa (1968). Otrzymała ona dwie kluczowe adaptacje filmowe: z Kim Darby (1969) oraz Hailee Steinfeld (2010, reż. bracia Coen). Wersja braci Coen, która przyniosła 14-letniej Steinfeld nominację do Oscara, wiernie oddała bezwzględną determinację nastolatki zatrudniającej szeryfa Roostera Cogburna. Z kolei w „Jane Got a Gun” (2016, reż. Gavin O'Connor) Natalie Portman ukazuje kobietę biorącą bezpośrednią odpowiedzialność za militarną obronę domu.
Prawdziwy renesans kobiecych postaci nastąpił na małym ekranie i platformach streamingowych:
- Godless (Netflix, 2017) – 7-odcinkowy miniserial osadzony w miasteczku La Belle, gdzie męska populacja zginęła w katastrofie górniczej. Kobiety (m.in. Michelle Dockery, Merritt Wever) zmuszone są do stworzenia samowystarczalnej, uzbrojonej społeczności.
- 1883 (2021–2022) – prequel uniwersum „Yellowstone”, w którym narratorką jest Elsa Dutton (Isabel May). Szlak oregoński staje się dla niej przestrzenią wyzwolenia spod rygorów wiktoriańskiej etykiety.
- Westworld (HBO) – serial science-fiction oparty na estetyce westernu, ukazujący brutalną transformację i wyzwolenie Dolores Abernathy.
Prawdziwe kobiety pogranicza a filmowe mity
Współczesne kino coraz częściej konfrontuje filmowy mit z historią, przywracając pamięć o autentycznych kobietach Dzikiego Zachodu, które przez lata stanowiły fundament popkultury, występując m.in. w pokazach Buffalo Billa.
| Postać historyczna | Znaczenie i wizerunek w popkulturze |
|---|---|
| Calamity Jane (Martha Jane Cannary) | Od ugrzecznionego musicalu „Calamity Jane” (1953) z Doris Day, po realistyczny, surowy portret w serialu HBO „Deadwood” (2004–2006), gdzie zagrała ją Robin Weigert. |
| Annie Oakley | Słynna strzelczyni wyborowa, ikona niezależności, której biografia wielokrotnie inspirowała twórców filmowych i teatralnych. |
| Stagecoach Mary (Mary Fields) | Pierwsza czarnoskóra kobieta pracująca jako woźnica pocztowy w USA, słynąca z obrony dyliżansów. Jej historię odzyskuje rewizjonistyczny film Netfliksa „Zemsta rewolwerowca” (2021), gdzie gra ją Zazie Beetz. |
Kobiety za kamerą. Jak reżyserki zmieniają optykę gatunku?
Najciekawsze zmiany zachodzą, gdy za kamerą stają kobiety, wprowadzając do gatunku empatię i antyprzemocowość. Kelly Reichardt w minimalistycznym antywesternie „Meek's Cutoff” (2010) ukazuje realia szlaku oregońskiego w 1845 roku wyłącznie z perspektywy pracujących fizycznie kobiet (m.in. Michelle Williams). Film całkowicie demitologizuje kowbojski etos na rzecz milczącego trudu.
Z kolei w 2021 roku Jane Campion została trzecią w historii kobietą nagrodzoną Oscarem za najlepszą reżyserię dzięki „Psim pazurom”. Dokonała w nich dekonstrukcji mitu toksycznej męskości kowboja oraz stworzyła studium psychicznego ucisku wdowy Rose (Kirsten Dunst) w Montanie lat 20. XX wieku.
Kino zaczęło również dostrzegać psychologiczne koszty życia osadniczek. W „Eskorcie” (2014, reż. Tommy Lee Jones) Hilary Swank gra niezależną farmerkę transportującą chore psychicznie kobiety, co unaocznia przemilczaną traumę izolacji i depresji na Dzikim Zachodzie. Współczesne produkcje, takie jak serial „The English” z Emily Blunt czy brutalny „The Nightingale”, nie boją się pokazywać kobiet w sytuacjach ekstremalnych, łącząc motyw zemsty z głębokim studium macierzyństwa i przetrwania.
Najczęstsze pytania
Kiedy kobiety zaczęły grać aktywne role w westernach?
Pierwsze istotne wyłomy nastąpiły w latach 50. Ważnymi punktami zwrotnymi były filmy „Westward the Women” (1951), rola Katy Jurado w „W samo południe” (1952) oraz kobiecy pojedynek w „Johnny Guitar” (1954).
Która aktorka zdobyła pierwszego Złotego Globa za rolę w westernie?
Katy Jurado przeszła do historii jako pierwsza meksykańska aktorka, która zdobyła Złoty Glob dla najlepszej aktorki drugoplanowej za rolę niezależnej właścicielki saloonu, Helen Ramírez, w filmie „W samo południe” (1952).
Dlaczego w latach 80. nie powstawały filmy o Dzikim Zachodzie?
Lata 80. to czas głębokiego kryzysu gatunku, wywołanego spektakularną klapą finansową i artystyczną filmu „Wrota niebios” (1980) w reżyserii Michaela Cimino. Wytwórnie z Hollywood wstrzymały produkcję westernów na niemal całą dekadę.
Jaki wpływ na gatunek mają współczesne reżyserki?
Twórczynie takie jak Jane Campion („Psie pazury”) czy Kelly Reichardt („Meek's Cutoff”) demitologizują kowbojski etos, skupiając się na perspektywie kobiecej, trudach codziennej pracy, psychologicznych kosztach izolacji oraz dekonstrukcji toksycznej męskości.
Czy filmowe rewolwerowczynie istniały naprawdę?
Tak, wiele bohaterek popkultury ma swoje historyczne pierwowzory. Należą do nich m.in. Calamity Jane, Annie Oakley oraz Stagecoach Mary – pierwsza czarnoskóra kobieta pracująca jako woźnica pocztowy, słynąca z noszenia rewolweru i obrony dyliżansów.



