Włoski neorealizm - kino, które wyszło na ulice
Włoski neorealizm to przełomowy nurt w historii kina, trwający w latach 1943–1952, który zrewolucjonizował sposób opowiadania o rzeczywistości. Zrodzony w zgliszczach powojennej Europy, odrzucił studyjną sztuczność na rzecz autentycznych plenerów i problemów zwykłych ludzi. Wprowadzenie innowacyjnych koncepcji, takich jak „kino śledzenia”, wywarło ogromny wpływ na rozwój światowej kinematografii, od francuskiej Nowej Fali po współczesne kino społeczne.
Jak i dlaczego narodził się włoski neorealizm?
Początki tego nurtu wiążą się nierozerwalnie z dramatyczną sytuacją polityczną i gospodarczą Włoch w połowie lat 40. XX wieku. Po upadku faszyzmu kraj znajdował się w ruinie, a społeczeństwo zmagało się z biedą i bezrobociem. Nowa estetyka narodziła się jako gwałtowny sprzeciw wobec kina faszystowskiego, zdominowanego przez tzw. filmy białych telefonów (telefoni bianchi) – lekkie komedie w luksusowych wnętrzach, ignorujące realne problemy obywateli. Sam termin „neorealizm” został użyty po raz pierwszy w 1943 roku przez krytyków Antonia Pietrangeliego oraz Umberta Barbaro na łamach branżowych pism.
Podwaliny teoretyczne pod nowy ruch położyli jeszcze w czasie wojny krytycy skupieni wokół magazynu „Cinema”, tacy jak Michelangelo Antonioni, Giuseppe De Santis czy Gianni Puccini. Co ciekawe, redaktorem naczelnym pisma był wówczas Vittorio Mussolini, syn dyktatora. Pierwsze sygnały zmian pojawiły się w 1943 roku za sprawą filmu „Opętanie” Luchino Viscontiego, od którego historycy kina wyznaczają początek kanonicznego okresu nurtu. Ostateczne ukształtowanie się neorealizmu było jednak w dużej mierze wynikiem konieczności. Kompleks rzymskich studiów filmowych Cinecittà pod koniec wojny i w pierwszych latach powojennych służył jako obóz dla uchodźców i przesiedleńców. Brak dostępu do hal zdjęciowych i profesjonalnego sprzętu zmusił ekipy filmowe do wyjścia na ulice i wykorzystywania naturalnego światła.
Jakie były najważniejsze dzieła i kto je tworzył?
Postacią centralną dla rozwoju nurtu był Roberto Rossellini, twórca słynnej trylogii antyfaszystowskiej. Jej pierwsza część, „Rzym, miasto otwarte” (1945), wstrząsnęła światową opinią publiczną. Zdjęcia do filmu rozpoczęto w styczniu 1945 roku, zaledwie kilka miesięcy po wyzwoleniu Rzymu przez aliantów. Rossellini rejestrował obrazy miasta, łącząc elementy dokumentalne z fabularnymi i ukazując walkę ruchu oporu. Trylogię uzupełniły obrazy „Paisa” (1946) oraz „Niemcy – rok zerowy” (1948), w którym reżyser udał się do zrujnowanego Berlina, by pokazać tragedię dziecka w świecie pozbawionym wartości moralnych.
| Reżyser | Tytuł filmu i rok premiery | Kluczowe cechy dzieła |
|---|---|---|
| Vittorio De Sica | Złodzieje rowerów (1948) | Skupienie na dramacie jednostki, naturszczycy w rolach głównych, otwarte zakończenie. |
| Luchino Visconti | Ziemia drży (1948) | Udział wyłącznie lokalnych rybaków, użycie dialektu sycylijskiego (wymagające włoskich napisów). |
| Giuseppe De Santis | Gorzki ryż (1949) | Połączenie neorealistycznego realizmu pracy (zbieraczki ryżu) z elementami kina gatunkowego i kryminału. |
Prawda ekranu a mity o obsadzie
Wokół neorealizmu narosło wiele mitów, z których najpopularniejszy dotyczy całkowitej rezygnacji z zawodowych aktorów. Choć nurt ten słynął z angażowania naturszczyków, nie było to regułą. W „Rzymie, mieście otwartym” w głównych rolach wystąpili popularni i zawodowi aktorzy: Anna Magnani oraz wybitny aktor komediowy Aldo Fabrizi. Z kolei Vittorio De Sica w „Złodziejach rowerów” rzeczywiście postawił na amatorów – rolę Antonia zagrał robotnik fabryczny Lamberto Maggiorani, a jego syna kilkuletni Enzo Staiola. Decyzja ta pozwoliła uzyskać niepodrabialny autentyzm i bliskość z widzem.
W jaki sposób kręcono filmy neorealistyczne?
Zrozumienie fenomenu neorealizmu wymaga przyjrzenia się jego warstwie teoretycznej i technicznej. Główny teoretyk nurtu, scenarzysta Cesare Zavattini, sformułował postulat tzw. „kina śledzenia” (wł. pedinamento). Zakładał on, że film powinien być w stanie pokazać 90 minut z życia człowieka bez sztucznego montażu i melodramatycznej intrygi. Odrzucono tradycyjną strukturę dramatyczną, stawiając na obserwację i długie ujęcia.
Ważnym elementem była warstwa dźwiękowa. Niemal wszystkie powojenne filmy neorealistyczne kręcono kamerami bez rejestracji synchronicznego dźwięku. Cały dźwięk – łącznie z dialogami, odgłosami tła i muzyką – nagrywano i dubbingowano w studiu w postprodukcji. Pozwalało to reżyserom na swobodę w prowadzeniu aktorów-amatorów na planie, gdyż mogli wydawać im instrukcje w trakcie kręcenia scen. Paradoksalnie, ta techniczna konieczność nie odebrała filmom autentyzmu, a wręcz pozwoliła na lepsze dopracowanie emocjonalnego wydźwięku dialogów.
Dlaczego nurt upadł i jak przyjęli go widzowie we Włoszech?
Filmy neorealistyczne odnosiły ogromne sukcesy za granicą. „Rzym, miasto otwarte” triumfowało w Cannes, a „Dzieci ulicy” (1946) oraz „Złodzieje rowerów” (1948) w reżyserii De Siki otrzymały Honorowe Nagrody Akademii Filmowej (poprzedniczki Oscara dla Najlepszego Filmu Nieanglojęzycznego). Mimo to we włoskich kinach ponosiły komercyjne porażki. Masowa widownia w latach 1945–1952 wolała eskapistyczne produkcje z Hollywood oraz lokalne farsy, z czasem kierując się w stronę lżejszego tzw. neorealizmu różowego.
Kres klasycznego neorealizmu przyniósł rok 1949 i wprowadzenie tzw. ustawy Andreottiego. Podsekretarz stanu ds. rozrywki, Giulio Andreotti, przeforsował prawo uzależniające dotacje państwowe i licencje eksportowe od scenariuszy, które nie ukazywały Włoch w „negatywnym, nędznym świetle”. Doprowadziło to do politycznego i ekonomicznego wygaszenia nurtu. Symbolicznym finałem epoki była premiera filmu „Umberto D.” (1952) Vittorio De Siki. Dzieło to spotkało się z ostrą reakcją władz – w 1952 roku Andreotti opublikował w piśmie „Libertas” otwarty list potępiający film za „pranie brudów na widoku publicznym” i szkodzenie wizerunkowi odradzającego się państwa.
Jaki wpływ wywarł neorealizm na światowe kino?
Choć złota era neorealizmu trwała niespełna dekadę, nurt ten stał się bezpośrednią inspiracją dla filmowców na całym świecie. Z jego doświadczeń czerpała francuska Nowa Fala (twórcy tacy jak Jean-Luc Godard czy François Truffaut), brytyjskie kino Młodych Gniewnych, brazylijskie Cinema Novo, a także indyjski Parallel Cinema Satyajita Raya. Wpływ włoskiej estetyki jest widoczny w twórczości Martina Scorsese oraz w dziełach Nowego Kina Irańskiego (m.in. u Abbasa Kiarostamiego).
Neorealizm był także szkołą dla kolejnego pokolenia włoskich mistrzów. Federico Fellini rozpoczynał karierę jako współscenarzysta najważniejszych filmów Rosselliniego, a jego wczesne reżyserskie dzieła, takie jak „Wałkonie” (1953), stanowiły płynne przejście od neorealizmu do realizmu poetyckiego. W Polsce echa tego nurtu odnajdujemy w Polskiej Szkole Filmowej (Andrzej Wajda, Andrzej Munk), a współcześnie jego idee kontynuują twórcy kina społecznego, tacy jak Ken Loach czy bracia Dardenne.
Najczęstsze pytania
W jakich latach trwał klasyczny włoski neorealizm?
Historycy kina wyznaczają kanoniczny okres nurtu na lata 1943–1952, począwszy od premiery „Opętania” Luchino Viscontiego, a skończywszy na filmie „Umberto D.” Vittorio De Siki.
Co to jest „kino śledzenia”?
To koncepcja sformułowana przez Cesare Zavattiniego (wł. pedinamento), według której kamera powinna towarzyszyć człowiekowi w jego codziennych czynnościach, ukazując 90 minut życia bez sztucznego montażu i klasycznej intrygi dramatycznej.
Czy w filmach neorealistycznych grali wyłącznie amatorzy?
Nie. Choć angażowanie naturszczyków (jak Lamberto Maggiorani w „Złodziejach rowerów”) było cechą charakterystyczną nurtu, w wielu kluczowych produkcjach występowali zawodowcy. Przykładem jest „Rzym, miasto otwarte”, gdzie główne role zagrali znani aktorzy: Anna Magnani i Aldo Fabrizi.
Dlaczego twórcy neorealizmu kręcili filmy na ulicach?
Oprócz założeń artystycznych, wynikało to z konieczności. Pod koniec II wojny światowej rzymskie studia Cinecittà zostały przekształcone w obóz dla uchodźców, co uniemożliwiło realizację klasycznych produkcji halowych.
Jakie nagrody zdobywały filmy neorealistyczne?
Nurt cieszył się ogromnym uznaniem międzynarodowym. „Rzym, miasto otwarte” nagrodzono w Cannes, a filmy Vittorio De Siki – „Dzieci ulicy” oraz „Złodzieje rowerów” – otrzymały Honorowe Nagrody Akademii Filmowej (Oscary).
Dlaczego włoski neorealizm upadł?
Główną przyczyną była tzw. ustawa Andreottiego z 1949 roku, która odcinała od państwowych dotacji filmy ukazujące Włochy w negatywnym świetle. Dodatkowo masowa widownia włoska odrzucała trudne społecznie tematy, preferując kino eskapistyczne i komedie.



