Efekt 'Matrixa' - jak jeden film zmienił modę, filozofię i kino akcji
Film „Matrix” z 1999 roku bezpowrotnie zmienił popkulturę, wprowadzając rewolucyjne efekty wizualne, nowatorską choreografię walk oraz cyberpunkową estetykę. Dzieło rodzeństwa Wachowskich spopularyzowało również złożone koncepcje filozoficzne i tożsamościowe, na zawsze redefiniując sposób, w jaki współczesne kino akcji łączy widowiskowość z głęboką refleksją.
Jak zrealizowano efekt bullet time i kto zrewolucjonizował sceny walki?
Scena, w której Neo uchyla się przed pociskami, na zawsze zmieniła oblicze kina. Choć siostry Wachowskie stworzyły storyboardy i nadały spowolnieniu czasu fabularny sens, to samą technologię bullet time opracował kierownik efektów wizualnych John Gaeta wraz ze studiem Manex Visual Effects. Technicznie było to karkołomne przedsięwzięcie – instalacja do słynnego uniku składała się ze 120 aparatów fotograficznych rozmieszczonych w łuku oraz dwóch kamer filmowych. Pozwoliło to uzyskać około 12 000 klatek na sekundę w wirtualnym ruchu. Efekt był tak przełomowy, że studio Warner Bros. oficjalnie zarejestrowało frazę bullet time jako znak towarowy w odniesieniu do gier i multimediów.
Innowacje wizualne szły w parze z całkowitą zmianą podejścia do scen akcji. Zamiast polegać na tradycyjnych hollywoodzkich bójkach, twórczynie zatrudniły legendę kina z Hongkongu, Yuen Woo-pinga. To on wprowadził do amerykańskiego mainstreamu technikę „wire-fu” (walki na linach ukrytych w postprodukcji) oraz choreografię opartą na operze pekińskiej. Jego kategorycznym warunkiem było poddanie głównej obsady (Keanu Reeves, Laurence Fishburne, Carrie-Anne Moss, Hugo Weaving) morderczemu treningowi sztuk walki, który trwał od 4 do 6 miesięcy przed wejściem na plan. Na planie pracowali również kaskaderzy Chad Stahelski (dubler Reevesa) oraz David Leitch, którzy wypracowane techniki przenieśli dekadę później do własnych filmów, reżyserując m.in. serię „John Wick” i „Atomic Blonde”.
Co oznacza czerwona pigułka i jaka filozofia kryje się w Matrixie?
Wybór między czerwoną pigułką (bolesną prawdą) a niebieską (błogą ignorancją) to koncept, który wyszedł daleko poza ramy filmu. Scenariusz zgrabnie łączył klasyczną alegorię jaskini Platona i kartezjański sceptycyzm z XX-wiecznymi eksperymentami myślowymi, takimi jak „Mózgi w naczyniu” Hilarego Putnama oraz „Maszyna doświadczeń” Roberta Nozicka. Kluczową rolę odegrała również książka Jeana Baudrillarda Simulacres et Simulation z 1981 roku. Reżyserki wymagały od Keanu Reevesa jej przeczytania, a w samym filmie fizyczny egzemplarz służy Neo jako skrytka na nielegalne dyskietki (dokładnie w rozdziale „O nihilizmie”).
Co ciekawe, w 2004 roku sam Jean Baudrillard zdystansował się od dzieła, zarzucając mu spłycenie jego koncepcji i pomylenie symulacji z klasyczną platońską iluzją. Z kolei sama metafora czerwonej pigułki (red pill) została z czasem przejęta przez środowiska alt-right oraz ruchy manosfery. W 2020 roku Lilly Wachowski publicznie i dosadnie odcięła się od tego politycznego zawłaszczenia, odpowiadając bezpośrednio na wpisy m.in. Elona Muska i Ivanki Trump.
Czy Matrix to metafora transpłciowości?
Dziś analiza filmu jest niepełna bez uwzględnienia jego ukrytej symboliki tożsamościowej. W 2020 roku Lilly Wachowski oficjalnie potwierdziła, że „Matrix” od początku był pomyślany i podświadomie ukształtowany jako metafora transformacji tożsamościowej i doświadczenia osób transpłciowych (obie reżyserki dokonały publicznego coming outu po premierze trylogii). Pierwotnym manifestem płynności płci miała być postać Switch. W oryginalnej wersji scenariusza z 1998 roku Switch miała być mężczyzną w świecie rzeczywistym i kobietą wewnątrz Matrixa, jednak studio Warner Bros. odrzuciło ten zabieg. Echem tych motywów pozostaje droga głównego bohatera, który odrzuca swoje narzucone przez system imię (tzw. deadname) – pan Anderson – by stać się Neo.
Z czego zrobiony był płaszcz Neo i jak film zmienił modę?
Cyberpunkowa estetyka filmu zdefiniowała modę pokolenia Y2K, jednak narosło wokół niej wiele popkulturowych mitów. Najpowszechniejszym błędem jest przypisywanie Neo noszenia skórzanego płaszcza. Projektantka kostiumów Kym Barrett wielokrotnie prostowała tę informację:
- Płaszcz Neo w pierwszej części z 1999 roku uszyto z taniej mieszanki wełny (kupionej za około 3–5 dolarów za jard). Materiał musiał być lekki, powiewać jak peleryna i nie krępować ruchów podczas akrobacji. (Skórę nosił Morfeusz).
- Kombinezon Trinity powstał z elastycznego PVC/winylu o niskim budżecie. Syntetyki wybrano, by nadać postaci chłodny, nieludzki połysk i sprostać rygorystycznym ograniczeniom finansowym.
- Okulary przeciwsłoneczne zostały ręcznie zaprojektowane i wykonane na zamówienie przez Richarda Walkera, założyciela marki Blinde Eyewear.
Wizualny język filmu był potęgowany przez celową gradację barwną (color grading) operatora Billa Pope'a. Sceny w Matrixie utrzymano w odcieniach zieleni korespondującej z ekranami kineskopowymi, a świat rzeczywisty filmowano w chłodnych błękitach i szarościach. Wpływ tej estetyki na świat mody był natychmiastowy – już w lipcu 1999 roku, bezpośrednio po premierze, John Galliano zaprezentował dla domu mody Christian Dior kolekcję haute couture w Wersalu, która silnie czerpała z lateksu, winylu i cyberpunku.
Skąd wziął się zielony kod i jak film wpłynął na inne media?
Charakterystyczny, spływający w dół zielony kod („cyfrowy deszcz”) to dzieło scenografa Simona Whiteleya. Co zaskakujące, znaki tworzące ten kultowy efekt pochodziły ze skanów japońskich książek kucharskich z przepisami na sushi, należących do jego żony (zawierały znaki katakany, cyfry i litery). Japońskie wpływy były zresztą znacznie głębsze – Wachowskie bezpośrednio inspirowały się anime „Ghost in the Shell” z 1995 roku, z którego zaczerpnęły m.in. estetykę cyberpunku, cyfrowy deszcz oraz pomysł portów w karku, mówiąc producentom: „chcemy zrobić to w filmie aktorskim”.
Dziedzictwo filmu ukształtowało również branżę gier wideo. Gra „Max Payne” studia Remedy Entertainment z 2001 roku jako pierwsza wdrożyła mechanikę spowolnienia czasu do rdzenia rozgrywki, co zainicjowało falę gier akcji z tym efektem. Cały ten technologiczny i artystyczny wysiłek został doceniony przez branżę filmową. Na 72. ceremonii wręczenia Oscarów w 2000 roku „Matrix” zdobył wszystkie cztery statuetki, do których był nominowany (za efekty wizualne, montaż Zacha Staenberga, dźwięk oraz montaż dźwięku), pokonując faworyzowane „Gwiezdne wojny: Epizod I – Mroczne widmo”.
Najczęstsze pytania
Kiedy odbyła się premiera filmu Matrix?
Światowa premiera filmu w reżyserii rodzeństwa Wachowskich odbyła się 31 marca 1999 roku. Do polskich kin produkcja dystrybuowana przez Warner Bros. trafiła 13 sierpnia 1999 roku.
Ile Oscarów zdobył Matrix?
W 2000 roku film zdobył 4 Oscary, wygrywając we wszystkich kategoriach, w których był nominowany: za najlepsze efekty wizualne, montaż, dźwięk oraz montaż dźwięku.
Z czego składa się cyfrowy deszcz w Matrixie?
Słynny spływający zielony kod został stworzony przez Simona Whiteleya ze skanów japońskich książek kucharskich z przepisami na sushi. Składa się ze znaków katakany, liter i cyfr.
Z jakiego materiału był zrobiony płaszcz Neo?
Wbrew popularnemu mitowi, w pierwszej części filmu płaszcz Neo nie był skórzany. Projektantka Kym Barrett uszyła go z taniej mieszanki wełny, aby był lekki i powiewał podczas scen walki.
Kto zaprojektował okulary dla bohaterów filmu?
Charakterystyczne, minimalistyczne okulary przeciwsłoneczne zostały ręcznie zaprojektowane i wykonane na specjalne zamówienie przez Richarda Walkera z marki Blinde Eyewear.



